Kultura odrodzenia w Polsce.

Wiek XVI przez wielu historyków nazywany jest złotym i trudno nie zgodzić się z tym stwierdzeniem. Polska weszła w szóste stulecie swego istnienia jako kraj potężny i bogaty, rozsławiony wielkością rodu Jagiellonów. W okresie panowania dwóch ostatnich przedstawicieli tej dynastii - Zygmunta I Starego i Zygmunta Augusta - wspaniale rozwinęła się polska kultura. Za sprawą wielu Polaków studiujących we Włoszech oraz dzięki młodej i inteligentnej żonie Zygmunta I - królowej Bonie, do naszych granic dotarły idee renesansu i humanizmu. Renesans oznaczał szybki rozwój literatury, nauki i sztuki, a także powrót do kultury starożytnej Grecji i Rzymu. Nazwa "humanizm" zaś wywodzi się od łacińskiego słowa humanus - ludzki. Bona Sforza - żona Zygmunta Starego - przybyła do Polski z włoskiego Bari. To właśnie dzięki niej trafiły na nasze stoły nie znane nam wcześniej warzywa, takie jak por, seler, kalafior, sałata, kapusta, i stąd właśnie inna nazwa warzyw - włoszczyzna.

Przedstawicieli nowego nurtu łączyło szerokie zainteresowanie człowiekiem i wszystkim, co go otacza. Głównymi przedstawicielami renesansu są Mikołaj Rej nazywany ojcem narodowym literatury, ponieważ jako pierwszy zaczął pisać wyłącznie w języku polskim ( a nie po łacinie). Słynne stało się jego stwierdzenie "A niechaj narodowie wżdy postronni znają, iż Polacy, nie gęsi, iż swój język mają".

Centrum kulturalne Rzeczpospolitej stanowił Kraków i Akademia Krakowska, skupiająca najwybitniejsze umysły tej epoki. Do grona jej studentów zaliczają się: Mikołaj Kopernik, Jan Kochanowski, Jan Dantyszek, Mikołaj Sęp Szarzyński czy Andrzej Frycz Modrzewski – ludzie, którzy kształtowali oblicze polskiej kultury renesansowej. Akademia była ośrodkiem nowatorskich myśli, dyskutowano tam nad pismami Lutra, przekładano starożytne teksty – to tu rodziła się polska literatura. Przez krótki czas funkcjonowała także Akademia Zamojskich, która mogła konkurować nie tylko z krakowska uczelnią, ale i z europejskimi uniwersytetami.

Pośród humanistów doniosłą role odgrywało nadrzędne hasło tej epoki "carpe diem" czyli chwytaj dzień, korzystaj z życia, chwytaj rozkosz i przyjemność. Co jest diametralnie innej od do tej pory lansowanej przez kościół postawy ascetycznej. Aczkolwiek humaniści dalej pozostawali wierni chrześcijaństwu i nie uważali się za wrogów kościoła. Odrodzenie to powrót do haseł, wzorów starożytnych kultur zwłaszcza cywilizacji greckiej. Prym w utrwalaniu oświecenia wdrażaniu jego haseł w życie na ziemiach polskich był m.in. Grzegorz z Sanoka, który w swoim domostwie zaprażał na dyskusje światopoglądowe. Wśród uczonych tego okresu zasadniczy piedestał wysuwa się postać Mikołaja Kopernika z Torunia. Absolwent uczelni w Krakowie a także w Padwie zasłynął w świecie jako twórca teorii heliocentrycznej. Człowiek, który zatrzymał ziemie a poruszył słonce. Kopernik nie tylko wysunął śmiała tezę, ale także potrafił ja udowodnić poprzez szczegółowe eksperymenty i pomiary. Lecz jego odkrycia w dziedzinie astronomii nie były jedynymi jego wybitnymi dokonaniami, wszechstronnie utalentowany zajmował się także poezja, ekonomia a także sztuka batalistyczna.

Innymi wielkimi uczonym tego okresu w zakresie nauk ścisłych połowie XVw., byli astronomii Marcin Biem z Olkusza a także Wojciech z Brudzewa. Postęp dotyczy także nauk związanych z  geografia i biologia. Z zakresu geografii mamy przedstawiciela w osobie Maciej z Miechowa, twórca sławnej w całym świecie dzieła "Tractatus de duabus Sarmatiis", a także w sferze biologii Jan Stanko, twórcą potomnej księgi o faunie w Polsce. W literaturze pięknej, tworzonej jeszcze w obowiązującej łacinie, warto zwrócić uwagę na postacie Mikołaja z Husowa był biskupem z płocka, Jan Dantyszek człowiek dyplomacji wywodzący się z Gdańska i najzdolniejszy z tej grupy Klemens Janicki poeta i twórcą dzieła "O życiu własnym".

Humaniści i związane z nimi odrodzenie będą miały wpływ na ziemie polskie w okresie całego XVI wieku a także w pierwszych latach XVII wieku. Aczkolwiek, gdy zastanowimy się na oddziaływaniem humanizmu na Polskę, to wspomoże się niewątpliwie do wprowadzenia języka polskiego do powszechnego użytku, choć możemy odnaleźć silne powiązania słowotwórcze z panującym wówczas w całej europie łaciny. Humanizm miał tez wpływ na życie codzienne, wprowadził poluzowanie obyczajów, choć bez nadmiernych skrajności w aspektach moralnych.

Wielu przedstawicieli szlachty, mieszczaństwa i chłopstwa zmieniło religię. Wśród innowierców, do których należeli luteranie i kalwini, najsłynniejsi byli bracia polscy, zwani arianami. Przywiązywali oni ogromną wagę do wykształcenia. Ich szkoły, do których należała akademia w Rakowie, słynęły z wysokiego poziomu i nowoczesnych metod nauczania. Arianie cenili uczciwość i prawdomówność, nie uznawali wojen i rozlewu krwi, dlatego nosili u boku jedynie drewniane miecze.

W ówczesnej Polsce, w przeciwieństwie do innych krajów europejskich, zwolennicy odmiennych wyznań niż katolickie nie byli prześladowani za swoje poglądy - panowała tolerancja religijna, czyli pełna swoboda wyznawania innej, niż panująca w danym kraju religia; a nasz kraj określono mianem "państwa bez stosów".